De Hoge Raad heeft op 5 maart 2010 (RvdW 2010, 382) een uitspraak gedaan waarin twee relevante juridische vragen aan de orde komen. De eerste vraag is die naar het moment van intreden van de contractuele fase (wanneer bestaat de overeenkomst?). De tweede vraag betreft die naar de betekenis van een in de precontractuele fase gemaakt voorbehoud.
Prijs vergelijk ADSL, kabel, glasvezel aanbieders en bespaar geld door over te stappen!
Contractuele fase
Allereerst komt de vraag aan de orde of overeenstemming omtrent één of meer onderdelen al een overeenkomst doet ontstaan zolang omtrent andere onderdelen van hetgeen partijen willen regelen nog geen overeenstemming bestaat. Uit de bestaande jurisprudentie blijkt dat dit ondermeer afhankelijk is van de bedoeling van partijen. Die bedoeling moet worden aangenomen op grond van de betekenis van hetgeen wel en niet geregeld is, van het al dan niet bestaan van het voornemen tot verder onderhandelen en van de verdere omstandigheden van het geval.
In dit geval ging het over de totstandkoming van een projectontwikkelingsovereenkomst. Betoogd werd – kort gezegd – dat “bij een project als het onderhavige reeds in een vroegtijdig stadium tussen partijen tot overeenstemming wordt gekomen zonder dat over alle onderdelen al duidelijkheid bestaat”. Het hof verwijst naar het karakter van een projectontwikkelingsovereenkomst en gaat mee in dit betoog.
Op zichzelf is bekend dat de aard van de overeenkomst, evenals de persoonlijke perceptie van partijen, een rol kunnen spelen bij het antwoord op de vraag omtrent welke punten overeenstemming nog mag ontbreken om toch al te kunnen concluderen dat een overeenkomst tot stand is gekomen. Zo zal bijvoorbeeld overeenstemming over de wijze van geschillenbeslechting bij een overeenkomst waarbij kantoormeubilair wordt gekocht, niet snel behoren tot de essentialia van een dergelijke overeenkomst (waarover tenminste overeenstemming moet bestaan om tot een overeenkomst te kunnen komen), terwijl dit bij het aangaan van een concessieovereenkomst tussen een grote oliemaatschappij en de Venezuelaanse regering wel degelijk als een van de essentialia van de te sluiten overeenkomst moet worden aangemerkt.
Uit de overwegingen van het hof blijkt dat relatief snel, althans sneller dan bij een gemiddelde overeenkomst, tot het bestaan van een projectontwikkelingsovereenkomst kan worden geconcludeerd. Het hof overweegt in elk geval in het arrest dat definitieve overeenstemming tussen partijen was bereikt en dat er dus een definitieve en onvoorwaardelijke overeenkomst was gesloten, zonder dat er nog voorbehouden werden gemaakt. Het feit dat een aantal getuigen verklaart dat niet alles tot in detail was geregeld, doet daaraan – “gelet op het karakter van projectontwikkeling” – volgens het hof niet af.
Voorbehoud in precontractuele fase
De tweede rechtsvraag betreft de duiding van een in de precontractuele fase gemaakt voorbehoud. Van meet af aan is door één van partijen het voorbehoud gemaakt van juridische en economische haalbaarheid. Vervolgens bestaat tussen partijen een geschil over wat precies de betekenis is van dit voorbehoud. Moet dit voorbehoud juridisch worden gekwalificeerd als een opschortende of ontbindende voorwaarde, dan wel als een voorovereenkomst? Dit komt erop neer dat de vraag was of pas als de juridische en economische haalbaarheid zou zijn gebleken, er een verplichting zou ontstaan tot het aangaan van de projectontwikkelingsovereenkomst of dat er een projectontwikkelingsovereenkomst was aangegaan onder de opschortende voorwaarde (dan wel de ontbindende voorwaarde) van gebleken juridische en economische haalbaarheid. De rechtsgevolgen van de beide juridische figuren lopen nogal uiteen.
Het hof lijkt het voorbehoud enerzijds te kwalificeren als een belemmering/essentiale voor het ontstaan van consensus, maar anderzijds lijkt het hof het voorbehoud (tevens) te zien als een opschortende voorwaarde. Dit geeft aan hoe lastig het is in de praktijk om voorwaarden juridisch juist te kwalificeren. In de regel zal dit door uitleg moeten worden vastgesteld. Reden te meer om hierover in de correspondentie eenvoudigweg duidelijk te zijn.
Uiteindelijk heeft het hof geoordeeld dat, zoals aangegeven, tussen partijen definitieve wilsovereenstemming is ontstaan en aldus tussen hen een overeenkomst is tot stand gekomen, waarbij het voorbehoud was vervallen c.q. de indruk was gewekt dat daarop geen beroep meer zou worden gedaan. Deze vaststelling door het hof wordt door haar gebaseerd op de afgelegde getuigenverklaringen. Het hof is niet meegegaan in de stelling dat het gemaakte voorbehoud, bij het tot stand komen van de overeenkomst, ‘van kleur is verschoten’ in die zin dat de overeenkomst geacht moet worden te zijn tot stand gekomen onder de opschortende voorwaarde van juridische en economische haalbaarheid.
Conclusie
De vraag of een overeenkomst tot stand is gekomen, terwijl nog geen overeenstemming is over alle onderdelen van de overeenkomst, is ondermeer afhankelijk van de bedoeling van partijen, zoals die moet worden aangenomen op grond van de betekenis van hetgeen wel en niet is geregeld, van het al dan niet bestaan van het voornemen tot verder onderhandelen en van de verdere omstandigheden van het geval.
In verband met de betekenis van een in de precontractuele fase gemaakt voorbehoud, moet in het oog worden gehouden dat vaak onduidelijkheid ontstaat over wat er precies is afgesproken. Derhalve is het beter om direct, in de correspondentie tussen partijen, duidelijk te zijn over wat partijen voor ogen hebben met het betreffende voorbehoud.
mr. Eva van Abbe, Van Benthem & Keulen N.V.
