Aansprakelijkheid gebruiker van gevaarlijke stoffen

Is de gebruiker van gevaarlijke stoffen ex artikel 6:162 BW aansprakelijk voor in bewaring gegeven gevaarlijke stoffen indien het in artikel 6:175 lid 1 BW genoemde gevaar zich verwezenlijkt?
Op 29 april 2011 heeft de Hoge Raad (LJN BP0567, nr. 09/03594) een belangrijke uitspraak gewezen.

Feiten
Melchemie heeft een gevaarlijke stof (calciumhypochloriet) aan het opslagbedrijf CMI in bewaring gegeven. Tussen Melchemie en CMI bestaat een jarenlange relatie. CMI beschikt over een Hinderwetvergunning voor de opslag van koopmansgoederen en chemicaliën, waaronder gevaarlijke stoffen. CMI heeft verder voor Delbanco een grote partij paardenhaar opgeslagen. Er ontstaat brand in de loods waarin de chemische stoffen van Melchemie liggen opgeslagen. De brand slaat vervolgens over naar de loods met daarin het opgeslagen paardenhaar, dat geheel verloren is gegaan. Delbanco heeft Melchemie aansprakelijk gesteld voor de ontstane schade. Delbanco stelt dat Melchemie toerekenbaar onrechtmatig heeft gehandeld door in strijd met haar zorgplicht na te laten de stoffen elders in bewaring te geven en ook andere maatregelen te treffen ter voorkoming van de verwezenlijking van het aan de stoffen inherente gevaar. Immers, Melchemie wist dat CMI de veiligheidsvoorschriften behorend bij de Hinderwetvergunning niet nakwam. Melchemie betwist haar zorgplicht te hebben geschonden. De rechtbank heeft de vordering van Delbanco afgewezen. Het hof daarentegen heeft het vonnis vernietigd en opnieuw rechtdoende voor recht verklaard dat Melchemie jegens Delbanco aansprakelijk is voor de schade en haar veroordeeld tot betaling van schadevergoeding, nader op te maken bij staat. De Hoge Raad casseert het arrest van het hof, omdat het hof niet alle relevante omstandigheden van het geval in zijn beoordeling heeft betrokken.

Hoge Raad
Ex artikel 6:175 lid 1 BW is de gebruiker aansprakelijk wanneer zich het bijzondere gevaar van ernstige aard voor personen of zaken verwezenlijkt. Indien de gevaarlijke stoffen zich in de macht van een bewaarder bevinden, rust deze aansprakelijkheid op de bewaarder (artikel 6:175 lid 2 BW). Deze verlegging van risicoaansprakelijkheid staat echter niet er aan in de weg dat de gebruiker wegens een in zijn eigen onrechtmatig handelen of nalaten bestaande schending van een op hem rustende zorgplicht met betrekking tot de in bewaring gegeven gevaarlijke stof, op grond van artikel 6:162 BW aansprakelijk is indien het in artikel 6:175 lid 1 BW genoemde gevaar zich verwezenlijkt.
Of de bewaargever in strijd heeft gehandeld met hetgeen volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt door na te laten de zorg te betrachten die in de gegeven situatie van hem mocht worden verlangd, hangt af van een weging van alle relevante omstandigheden van het geval. Deze afweging dient te worden gemaakt in het licht van de aard van de onderhavige zorgplicht welke erop is gericht zoveel mogelijk te voorkomen dat het aan de in bewaring gegeven stof inherente gevaar van ernstige aard zich verwezenlijkt. Daarbij moet in het bijzonder acht worden geslagen op de kans op schade, de aard en ernst van de eventuele schade en de bezwaarlijkheid van te nemen voorzorgsmaatregelen, maar ook op de bij de bewaargever als beroepsmatig gebruiker aanwezig te achten kennis van:

• de geldende veiligheidsvoorschriften voor opslag van de bewuste stof;
• (de specifieke) overtredingen van die veiligheidsvoorschriften;
  de kans op verwezenlijking van het aan de stof inherente bijzonder gevaar van ernstige aard voor personen of zaken als gevolg van die overtredingen;
  andere aldaar opgeslagen stoffen en de gevaren die (kunnen) ontstaan als

• de stoffen met elkaar in aanraking komen;
• de opslagmethoden, nodig om een aan de gehanteerde wijze van opslaan verbonden gevaar te kunnen onderkennen;
• de redelijkerwijs te treffen maatregelen om de verwezenlijking van de genoemde gevaren te voorkomen, de mate van urgentie van het treffen van zulke maatregelen en het tijdsbestek waarbinnen zij zouden kunnen worden gerealiseerd.

De Hoge Raad is van oordeel dat de redengeving van het hof onvoldoende is om het oordeel dat Melchemie onrechtmatig jegens Delbanco heeft gehandeld, te dragen en verwijst het arrest, na vernietiging, naar een ander hof ter verdere behandeling en beslissing.

Commentaar
De brand in deze zaak deed zich weliswaar voor in 1996, maar de brand in Moerdijk bij Chemie-Pack begin dit jaar leert dat dit een terugkerend thema is.
Artikel 6:175 BW gaat uit van kanalisering van aansprakelijkheid, inhoudende dat in beginsel terzake van één gebeurtenis niet op meer dan een persoon tegelijk een risicoaansprakelijkheid rust, teneinde problemen van samenloop zoveel mogelijk te voorkomen. Dit blijkt uit de ‘gelaagdheid’ van de leden van artikel 6:175 BW. In beginsel is de gebruiker van de gevaarlijke stof aansprakelijk (artikel 6:175 lid 1 BW). Indien echter de gebruiker de gevaarlijke stof in bewaring heeft gegeven, is de bewaarnemer aansprakelijk (artikel 6:175 lid 2 BW). De gevaarlijke stoffen gaan veelal door de handen van diverse bezitters/gebruikers. Er is sprake van een gesegmenteerde aansprakelijkheid, er op neerkomende dat de aansprakelijkheid wordt gelegd op degene in wiens handen de stof was op het tijdstip dat de schade werd veroorzaakt. De aansprakelijkheid ‘kleeft’ als het ware. Dit is bijvoorbeeld anders in geval van productaansprakelijkheid, waarbij de producent gedurende de gehele levensduur aansprakelijk blijft, waarbij wordt opgemerkt dat onderling regres, behoudens exoneraties en dergelijke, wel mogelijk is.
Met een professionele bewaarder in de zin van artikel 6:175 lid 2 BW wordt gelijk gesteld de vervoerder, expediteur of stuwadoor die de gevaarlijke stoffen ten vervoer of uit hoofde van een met het vervoer samenhangende overeenkomst in ontvangst heeft genomen. Artikel 6:175 BW is echter niet van toepassing tijdens de periode waarin de gevaarlijke stoffen worden vervoerd overeenkomstig de bijzondere regels van vervoer, zoals geregeld in boek 8 BW.

Het arrest bevestigt dat de risicoaansprakelijkheid van artikel 6:175 BW onverlet laat dat een gebruiker op grond van artikel 6:162 BW aansprakelijk kan zijn, als hij zijn zorgplicht heeft geschonden bij het opslaan van zijn gevaarlijke stoffen bij een professionele bewaarnemer. Of de gebruiker in zo’n geval aansprakelijk is, moet worden bepaald aan de hand van alle omstandigheden van het geval. Het hof heeft terecht geoordeeld, aldus de Hoge Raad, dat het feit dat Melchemie de opslag van haar chemische stoffen heeft uitbesteed aan CMI, nog niet maakt dat op Melchemie de verplichting kwam te rusten om te controleren of CMI zich hield aan de toen geldende voorschriften voor de opslag van die gevaarlijke stoffen. De vaststelling door het hof dat Melchemie i) in algemene zin bekend was met de voorschriften voor de opslag van calciumhypochloriet, ii) wist dat die voorschriften er mede toe strekten de kans te beperken dat de aan deze stof verbonden bijzondere gevaren zich zouden verwezenlijken, en (iii) wist dat geconstateerd was dat CMI diverse Hinderwetvergunningsvoorschriften had overtreden, kan het oordeel dat Melchemie onrechtmatig jegens Delbanco heeft gehandeld, niet dragen. De Hoge Raad heeft overwogen dat alle relevante omstandigheden van het geval dienen te worden meegewogen en daarbij een aantal omstandigheden geformuleerd waaraan ook dient te worden getoetst. Zie de hiervoor genoemde omstandigheden onder a. tot en met f. Deze omstandigheden vormen een verfijning van de criteria die in een eerdere zaak zijn geformuleerd (HR 5 november, NJ 1966, 136 (Kelderluik) (i. de waarschijnlijkheid van onoplettend of onvoorzichtig gedrag van potentiële slachtoffers, ii. de kans dat daardoor ongevallen ontstaan, iii. de ernst van de gevolgen van die ongevallen en iv. de bezwaarlijkheid van de te nemen veiligheidsmaatregelen). De door de Hoge Raad in het arrest van 29 april 2011 geformuleerde omstandigheden zijn weliswaar behoorlijk specifiek en op het concrete geval toegesneden, toch lijken deze ook voor de artikelen 6:176 – 177 BW (aansprakelijkheid voor respectievelijk een stortplaats en mijnbouwwerk) in samenhang met artikel 6:162 BW een goede houvast te kunnen bieden bij het bepalen of een zorgplicht al dan niet is geschonden.

mr. Laure Couvret, Kneppelhout & Korthals